PISARZE MUZUŁMAŃSCY

Słownik pisarzy muzułmańskich VII-XX w. obejmuje 270 haseł. Uwzględnia zarówno tych pisarzy, których można jednoznacznie nazwać autorami religijnymi (teologami, prawnikami, egzegetami), jak i tych, w których dziełach problematyka religii jest tylko jednym z tematów badań i publikacji. Natomiast hasła rzeczowe są poświęcone podstawowym gatunkom religijnego piśmiennictwa islamu.

WSTĘP 

Aby zatem zdanie przedstawiało pewien stan rzeczy, potrzeba jedynie, by jego części składowe reprezentowały części składowe stanu rzeczy i by powiązanie tych pierwszych możliwe było również dla tych drugich. 
L. Wittgenstein 

Piśmiennictwo muzułmańskie to jedna z najbogatszych skarbnic światowej wiedzy, a jego znaczenie przekracza religią islamu ze względu na oddziaływanie cywilizacji arabsko-muzułmańskiej daleko poza świat islamu. Świat muzułmański obejmuje obszar od Indonezji, przez Subkontynent Indyjski po Bliski Wschód oraz Afrykę Północną i Zachodnią. Islam przez wieki swego istnienia, a zatem od VII w. n.e., rozprzestrzenił się na tym olbrzymim obszarze, tworząc jeden (choć daleko niejednolity) krąg cywilizacyjny najrozmaitszych kultur azjatyckich i afrykańskich wraz z ich tradycjami. Stąd najcelniejszym określeniem tego zjawiska wydaje się „kultura arabsko-muzułmańska”. Stosując taki termin podkreśla się, z jednej strony, rolę języka arabskiego jako bez wątpienia najważniejszego języka tej cywilizacji, a z drugiej strony rolę islamu jako czynnika spajającego ją w dającą się wyróżnić, różnobarwną całość. 

Piśmiennictwo świata arabsko-muzułmańskiego jest odzwierciedleniem tej wielokulturowości islamu, której najwymowniejszym wyrazem jest jej wielojęzyczność. Słownik pisarzy muzułmańskich VII-XX wieku obejmuje około 270 haseł, w tym 230 biogramów. Z pisarzy uwzględniono zarówno tych, których można jednoznacznie nazwać autorami religijnymi (teologami, prawnikami, egzezetami), jak i takich, w których dziełach problematyka religii jest tylko jednym z tematów badań i publikacji. Natomiast hasła rzeczowe są poświęcone podstawowym gatunkom piśmiennictwa religijnego islamu. 

W Słowniku zostały uwzględnione postaci i zjawiska przynależące przede wszystkim do kręgu języka arabskiego, ale ważne miejsce zajmuje w nim również piśmiennictwo perskie i tureckie, i to zarówno sunnickie, jak i szyickie, oraz dorobek innych ugrupowań heterodoksyjnych (np. babizm czy ahmadijja). 

W przypadku piśmiennictwa arabskojęzycznego Słownik obejmuje autorów od VII wieku. Piśmiennictwo religijne w języku arabskim narodziło się wraz z objawieniem Koranu. Autorzy piszący w języku arabskim wywodzili się z rozmaitych ludów, żyjących w obrębie ogromnego imperium kalifów. Najwspanialszym czasem rozwoju cywilizacji arabsko-muzułmańskiej był tzw. złoty okres, czyli czasy panowania Abbasydów, a szczególnie IX i X w. Po zdobyciu Bagdadu w 1258 r. przez Mongołów nastąpił okres upadku, z którego Arabowie zaczęli podnosić się dopiero w XIX w. 

Persowie od samego początku bardzo aktywnie uczestniczyli w tworzeniu cywilizacji arabsko-muzułmańskiej, ale perskie piśmiennictwo religijne powstawało przez wiele wieków przede wszystkim w języku arabskim – tak jest zresztą w znacznym stopniu do dnia dzisiejszego, choć w XX w. udział prac perskojęzycznych wydatnie się zwiększył. Reguła ta nie dotyczy perskiej literatury mistycznej, przeważnie poetyckiej, pisanej po persku. Najwspanialsze jej pomniki powstały w czasie, kiedy odradzający się od X w. język perski zaczął odgrywać kluczową rolę na całym Bliskim i Środkowym Wschodzie. 

Literatura religijna w języku tureckim, podobnie jak całe tureckie piśmiennictwo naukowe, zaczęła kształtować się dopiero od XVI w. W imperium osmańskim (od XVI w.) język arabski by ł głównym językiem piśmiennictwa dotyczącego islamu, co do pewnego stopnia utrudnia sąd o „przynależności” utworów do tej czy innej literatury narodowej. Nadto sytuację komplikuje dość powszechne stosowanie w Turcji osmańskiej języka perskiego. Właściwie dopiero upadek imperium na początku XX w. sprawił, że język turecki stał się ważnym narzędziem wyrazu pisarzy religijnych z Turcji. Podobnie, jak w przypadku literatury perskiej, poezja mistyczna – tutaj dość mocno związana z twórczością ludową – była tworzona w języku „narodowym”. 

Poza wymienionym piśmiennictwem zostały uwzględnione także, choć w mniejszym stopniu, literatury hausańska (pisana w języku hausa i arabskim), malajska (po malajsku i w niewielkim stopniu po arabsku), urdu i bengalska, które stosunkowo późno zaczęły wzbogacać dziedzictwo kultury muzułmańskiej. Część haseł Słownika została poświęcona twórczości powstającej oryginalnie w językach europejskich – po francusku, angielsku i rosyjsku oraz w języku polskim. W tym ostatnim przypadku chodzi oczywiście o dorobek piśmienniczy Tatarów polsko-litewskich żyjących od ponad sześciuset lat na terenach Rzeczypospolitej. 

Wybór haseł w słownikach autorskich jest zawsze wypadkową wymogów merytorycznych i upodobań autora. Formuła serii Mały słownik, wydawanej przez oficynę wydawniczą VERBINUM pozwoliła na bardzo szerokie potraktowanie tematu i uwzględnienie rozmaitych, często mało znanych, postaci, zwłaszcza z dziejów piśmiennictwa szyickiego. Starano się także w jak największym stopniu wziąć pod uwagę pisarzy i myślicieli współczesnych, którzy wywierają największy wpływ na intelektualny kształt islamu. 

Niektóre hasła zawierają dane bibliograficzne, dotyczące przekładów rozmaitych tekstów oraz monografii i artykułów poświęconych poszczególnym postaciom, przy czym uwzględnione zostały wyłącznie prace w języku polskim. 

Słownik uzupełnia Glosariusz, obejmujący kilkadziesiąt krótkich haseł, wyjaśniających terminy częściej pojawiające się w głównym tekście, oraz mapa ukazująca najważniejsze ośrodki naukowe świata arabsko-muzułmańskicgo. Bibliografia obejmuje najważniejsze publikacje bio-bibliograficzne oraz przeglądowe opracowania wykorzystane w pracy nad Słownikiem, natomiast pomija pozycje przytaczane w poszczególnych hasłach. 

Autorką kilku biogramów sygnatowanych jest pani dr Katarzyna Pachniak z Uniwersytetu Warszawskiego, której dziękuję za wszelką pomoc okazaną mi podczas pisania tej książki.